Në konferencën ndërkombëtare “Mbrojtja e Demokracisë – Horizontet e Lirisë”, specialisti i komunikimit dhe ish-Drejtori i Komunikimit Qeveritar të Maqedonisë së Veriut, Marjan Zabrcanec, mbajti një fjalim të fuqishëm mbi përdorimin e dezinformimit si armë, rolin e inteligjencës artificiale në luftën hibride dhe dobësitë e shoqërive demokratike – veçanërisht në Maqedoninë e Veriut dhe në Ballkanin Perëndimor.
Fjalimi i tij theksoi se dezinformimi nuk është më thjesht zhurmë në sfond, por një armë strategjike që synon vlerat demokratike, besimin shoqëror dhe stabilitetin institucional, dhe argumentoi për përdorimin e përgjegjshëm dhe proaktiv të IA-së në mbrojtje të së vërtetës, transparencës dhe demokracisë:
Sot dëgjuam se si Ukraina po përballet jo vetëm me sulmet me informacion negativ, por edhe me sulme të vërteta lufte. Dhe do të doja të thoja se është mirë të jesh midis njerëzve që ende besojnë në fakte, vlera dhe demokraci.
Ne e dimë se si duket propaganda. Ne e dimë se çfarë janë presioni, kërcënimet dhe fushatat e ndyra dhe si funksionojnë ato. Por sot, me inteligjencën artificiale, ky laborator hibrid po bëhet global – më i shpejtë, më i fuqishëm dhe më i rrezikshëm se kurrë më parë.
Sot, dezinformimi është një armë. Nuk është më vetëm zhurmë. Për shumë vite, njerëzit e kuptonin dezinformimin si diçka bezdisëse në sferën publike, por jo ekzistenciale. Unë besoj se ky ishte një gabim. Dezinformimi nuk ka të bëjë vetëm me fakte të gabuara; është pjesë e një sulmi më të gjerë hibrid ndaj vlerave demokratike, institucioneve dhe vetë besimit shoqëror.
Ai krijon konflikt të vërtetë – midis qytetarëve, midis grupeve dhe komuniteteve, midis popujve dhe midis shteteve. Së pari, ai manifestohet si një luftë narrativash dhe më pas si një luftë në terren, siç e shohim çdo ditë përmes agresionit të Rusisë kundër Ukrainës.
Inteligjenca artificiale është një motor i ri në këtë luftë. Me anë të inteligjencës artificiale, një person ose një ekip i vogël mund të prodhojë mijëra mesazhe, imazhe dhe video çdo ditë, çdo sekondë. Ata mund të kopjojnë fytyra, të klonojnë zëra, të stimulojnë emocione dhe të synojnë grupe specifike me gënjeshtra specifike. Ata gënjejnë, ata demaskohen dhe vazhdojnë të gënjejnë. IA u jep atyre shpejtësi, shkallë dhe fuqi. E bën dezinformimin më të lirë, më të zgjuar dhe shumë më të vështirë për t’u zbuluar.
Megjithatë, fajësimi i inteligjencës artificiale nuk do të na ndihmojë të mbrojmë demokracinë. Kjo është thelbësore. IA nuk është ekskluzivisht një mjet manipulimi. Pyetja e vërtetë është se si zgjedhim ta përdorim atë.
Demokracitë, gazetarët dhe shoqëria civile mund – dhe duhet – të përdorin të njëjtat mjete për të mbrojtur të vërtetën, për të ekspozuar rrjetet e gënjeshtrave, për të amplifikuar faktet dhe për të arritur njerëzit e bllokuar në flluska informacioni. Një gazetar i mirë që përdor IA mund të verifikojë informacionin më shpejt dhe më efektivisht. Një edukator mund të krijojë programe të personalizuara të shkrim-leximit mediatik. Një aktivist mund të ekspozojë fushatat e dezinformimit dhe të gjurmojë burimet e tyre.
Pra, a duhet të kemi frikë nga IA? Nuk kam një përgjigje përfundimtare, por kam një perspektivë të qartë: nëse demokratët, gazetarët dhe aktivistët civilë mbeten pasivë, ndërsa autokratët dhe arkitektët e dezinformimit ndërtojnë sistemet e tyre të inteligjencës artificiale, ne do të mbetemi në një situatë ku ata që përhapin gënjeshtra janë më të fuqishëm. Por nëse investojmë në inteligjencën artificiale për të vërtetën, transparencën dhe llogaridhënien, kemi një shans të vërtetë për të mbrojtur demokracinë.
Pika ime e dytë ka të bëjë me Maqedoninë e Veriut dhe Ballkanin Perëndimor. Nëse do të më duhej ta përshkruaja situatën me një fjali, do të ishte kjo: media e dobët, manipulatorë të fortë dhe një qeveri që i përkeqëson gjërat.
Kemi shumë media, veçanërisht në Maqedoninë e Veriut, por shpesh ky është një iluzion pluralizmi. Shohim gazetari kopjuese, presion politik dhe ekonomik dhe media të kapura. Gazetarët përballen me paga të ulëta, kërcënime dhe madje edhe sulme fizike. Vetëm dy ditë më parë, pamë një sulm të drejtpërdrejtë gjatë një emisioni politik të drejtpërdrejtë në një media të pavarur, të kryer nga një person që deklaroi hapur se sulmi ishte për shkak se gazetarët po kritikonin kryeministrin.
Në të njëjtën kohë, kryeministri i paralajmëroi publikisht gazetarët të jenë “të kujdesshëm” në lidhje me mënyrën dhe çfarë raportojnë, sepse është një periudhë festive dhe ata duhet të përqendrohen në tema më pozitive. Ai madje përmendi një moment kur ajri në Shkup ishte më i pastër se në Beograd dhe Sofje dhe kritikoi median për mosraportimin e tij. Ky është një shembull i qartë i presionit politik që formëson narrativat editoriale.
Kur qeveritë zvogëlojnë transparencën, kur financimi i donatorëve të pavarur për median zhduket, krijohet një boshllëk. Ky boshllëk mbushet shpejt nga manipulatorët, dezinformimi dhe narrativat e rreme.
Ndërkohë, mjetet e inteligjencës artificiale po hyjnë në redaksi dhe mediat sociale. Ato mund të ndihmojnë gazetarët, aktivistët dhe akademikët të analizojnë të dhënat, të përkthejnë përmbajtjen dhe të verifikojnë informacionin. Por në rajonin tonë, ato përdoren më shpesh për të përshpejtuar përmbajtjen me cilësi të ulët ose për të prodhuar masivisht materiale manipuluese.
Pika ime e tretë lidhet me gjeopolitikën. Sot, gjeopolitika dominon diskursin publik. Kjo është ndoshta hera e tretë në shekullin e kaluar – pas Luftës së Dytë Botërore dhe Luftës së Ftohtë – që gjeopolitika diskutohet çdo ditë në nivelin e qytetarëve. Ne të gjithë mbajmë gjeopolitikë në xhepat tanë, në telefonat tanë.
Ky realitet tregon se si narrativat anti-NATO dhe anti-Europiane po e formësojnë gjithnjë e më shumë opinionin publik dhe mendimin e komunitetit. Nëse kjo është e mirë apo e keqe është e diskutueshme, por ndikimi i saj është i pamohueshëm.
Pra, çfarë duhet të bëjmë?
Së pari, duhet të bëjmë presion për transparencë dhe llogaridhënie. Shoqëria civile, gazetarët dhe qytetarët aktivë duhet të vazhdojnë të bëjnë pyetje të vështira: Kush zotëron median? Kush financon fushatat? Kush qëndron pas faqeve në Facebook, llogarive në Instagram dhe kanaleve në Telegram? Nëse ndalojmë së pyeturi me zë të lartë, rrjetet e dezinformimit do të vazhdojnë të rriten në errësirë. Ky presion duhet të shënjestrojë gjithë aktorët e fuqishëm – të huaj dhe vendas, përfshirë qeveritë që refuzojnë transparencën.
Së dyti, ne duhet të investojmë në mjetet e inteligjencës artificiale dhe prodhimin e përmbajtjes. Verifikimi i fakteve është thelbësor, por nuk është i mjaftueshëm. Ne kemi nevojë për sisteme të inteligjencës artificiale që ndihmojnë në zbulimin e mediave sintetike, hartëzimin e rrjeteve të dezinformimit dhe ekspozimin e sjelljes së koordinuar joautentike. Inteligjenca artificiale nuk është e kushtueshme – është strategjike. Për çdo pjesë të propagandës, ne kemi nevojë për të paktën dy pjesë të përmbajtjes cilësore. Çështjet komplekse duhet të shpjegohen me gjuhë të thjeshtë, dhe Inteligjenca artificiale mund të na ndihmojë ta bëjmë këtë.
Ne gjithashtu duhet të investojmë në shkrim-leximin dixhital dhe mediatik – jo vetëm për të rinjtë, por edhe për të rriturit. Inteligjenca artificiale nuk do të zhduket. Qytetarët duhet të mësojnë si ta njohin manipulimin dhe të mbrojnë veten.
Së treti, ne duhet të vazhdojmë angazhimin e fortë me Bashkimin Evropian. Në kontekstin aktual gjeopolitik, BE është aleati ynë më i fortë. Por BE duhet të japë gjithashtu rezultate në Ballkanin Perëndimor, veçanërisht në Maqedoninë e Veriut. Qytetarët e zhgënjyer dhe të frikësuar janë objektivi i përsosur për manipuluesit. Nëse BE i përmbush premtimet e saj, bëhet shumë më e vështirë që dezinformimi të ketë sukses.
Nëse nuk e përdorim IA-në për qëllime demokratike, pala tjetër do të vazhdojë ta përdorë atë në mënyrë më agresive dhe më efektive. Duhet të ndalojmë së befasuari nga dezinformimi dhe manipulimi. Ata ishin këtu dje, janë këtu sot dhe do të jenë këtu nesër.
Më e rëndësishmja, duhet të ndalojmë së vepruari vetëm. Demokratët duhet të forcojnë lidhjet e tyre, të ndërtojnë koalicione dhe të komunikojnë jo vetëm me audiencën, por edhe me njëri-tjetrin. Dikush duhet të marrë rreziqe politike – të ekspozojë kanalet toksike, të përballet me rrjetet e fuqishme të dezinformimit, të investojë në media dhe arsim të pavarur, të mbrojë transparencën dhe t’i thotë jo populizmit të lehtë, edhe kur sjell pëlqime ose vota të shpejta.
Nëse duam të mbrojmë demokracinë, neutraliteti nuk është një opsion.
Maqedonia e Veriut nuk ishte një vend përfaqësues i asnjë shteti tjetër midis viteve 2017 dhe 2024. Pretendimet që sugjerojnë të kundërtën mund të jenë keqkuptuar. Ndikimi dhe dezinformimi rus sigurisht që u përpoqën të përdorin hapësirën tonë të informacionit si një fushë beteje përfaqësuese, por vetë vendi nuk ishte një shtet përfaqësues gjatë asaj periudhe.
E them këtë si ish-Drejtor i Komunikimeve Qeveritare. Po, pati ndikime të rëndësishme të jashtme, veçanërisht gjatë referendumit të Marrëveshjes së Prespës. Por me mbështetjen e aleatëve tanë ndërkombëtarë, ne e mbrojtëm me sukses shoqërinë nga ato sulme. Ne mobilizuam më shumë se 600,000 qytetarë për të votuar për integrimin evropian, anëtarësimin në NATO dhe Marrëveshjen e Prespës – numri më i lartë i votave të hedhura ndonjëherë për një qëllim të vetëm strategjik në historinë e vendit tonë.
Nëse e marrim parasysh këtë rezultat, mund të themi qartë: dezinformimi e humbi atë betejë.
Ky artikull dhe transkripti i rafinuar u përgatitën nga autori me rafinim gjuhësor të ndihmuar nga inteligjenca artificiale dhe mbështetje editoriale. Përmbajtja mbetet plotësisht besnike ndaj fjalimit origjinal video. E gjithë përgjegjësia për interpretimin dhe publikimin i takon autorit.
Shikoni videon e plotë nga konferenca:
