Bojan Mariçiç (ish-zëvendëskryeministër për Çështjet Evropiane dhe ish-Ministër i Drejtësisë i Maqedonisë së Veriut) mbajti këtë fjalim në konferencën ndërkombëtare “Mbrojtja e Demokracisë: Horizontet e Lirisë”.
Në fjalimin e tij, Mariçiç theksoi veçantinë e arkitekturës ligjore dhe institucionale të Evropës – veçanërisht Këshillit të Evropës dhe Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut – dhe paralajmëroi se sot këto vlera themelore janë nën një presion të paparë. Ai u përqendrua në qëndrueshmërinë demokratike në epokën e inteligjencës artificiale, dezinformimit dhe kërcënimeve hibride, me vëmendje të veçantë ndaj Ballkanit Perëndimor si vende aspirante për në BE dhe rolit të tyre në sigurinë e përgjithshme demokratike të Evropës:
Unë besoj se kontinenti evropian ka zhvilluar një sërë institucionesh dhe instrumentesh ligjore ndërkombëtare që janë vërtet unike dhe të pashembullta në pjesë të tjera të botës. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, së bashku me Gjykatën e saj dhe strukturën më të gjerë të Këshillit të Evropës, përfaqëson një arritje të vetme.
Thelbi i Këshillit të Evropës – dhe e përmend qëllimisht të parën – është mbrojtja e tre vlerave themelore: sundimi i ligjit, demokracia dhe të drejtat e njeriut. Këto vlera janë marrë si një e tërë, dhe i gjithë korpusi i përkufizimeve ligjore, instrumenteve dhe jurisprudencës së Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut është bërë një pjesë integrale e ligjit të BE-së dhe vlerave të BE-së.
Ne tashmë zotërojmë shumë mjete. Sfida sot nuk është t’i shpikim ato nga e para, por t’i fuqizojmë ato, duke demonstruar si qëndrueshmëri ashtu edhe vendosmëri për të mbrojtur këto vlera. Po hyjmë në një periudhë në të cilën mund të na duhet të luftojmë për to në shumë fusha beteje dhe me mjete të ndryshme – dhe duhet të jemi të përgatitur.
Këto vlera u ndërtuan gjatë dekadave, veçanërisht pas Luftës së Dytë Botërore, megjithatë sot ato po sfidohen. Ato sfidohen nga brenda Bashkimit Evropian dhe kontinentit evropian, dhe nga jashtë, jo vetëm nga kundërshtarët tradicionalë, por edhe, ndonjëherë, nga partnerët tradicionalë. Kjo është një sfidë që Evropa si kontinent – dhe BE-ja si strukturë politike – duhet ta përballojnë me seriozitet dhe përgatitje strategjike.
Kur flasim për qëndrueshmërinë demokratike në kontekstin evropian, veçanërisht në lidhje me inteligjencën artificiale dhe teknologjitë moderne, disa përfundime janë të pashmangshme.
Së pari, media sintetike nuk është më një kërcënim i kufizuar. Deepfakes dhe përmbajtja e gjeneruar nga IA tani janë të lira, të shpejta, të shkallëzueshme dhe shumë bindëse. Rreziku më i madh nuk është një video e vetme e rreme, por erozioni i vetë së vërtetës. Qytetarët fillojnë të dyshojnë për gjithçka. Ndërsa skepticizmi i shëndetshëm është thelbësor për demokracinë, dyshimi sistematik për të gjitha faktet e përcaktuara minon themelet demokratike.
Për Bashkimin Evropian, kjo përfaqëson një rrezik të qartë demokratik. Për aspirantët e Ballkanit Perëndimor për në BE, është edhe më e rëndë – bëhet një rrezik i kapacitetit dhe besueshmërisë shtetërore, sepse institucionet tashmë funksionojnë me besim bazë më të ulët dhe më pak burime për reagim të shpejtë.
Së dyti, dezinformimi sot funksionon si një ekosistem, jo si incidente të izoluara. Ai kombinon përmbajtje sintetike, amplifikim algoritmik, mikrotargeting dhe monetizim. Këto fushata kalojnë kufijtë dhe shpesh lidhen me interesa gjeopolitike. Shoqëritë e Ballkanit Perëndimor shpesh shërbejnë si terren testimi për narrativat e vendosura më vonë brenda BE-së, ndërsa kanë mekanizma mbrojtës dukshëm më të dobët.
Së treti, manipulimi algoritmik e zhvendos pushtetin nga qytetarët drejt sistemeve të errëta. Ajo që njerëzit shohin në internet formohet shumë më tepër nga dizajni i platformës dhe algoritmet e rekomandimit sesa nga zgjedhja e vërtetë. Akti i Shërbimeve Digjitale i BE-së përpiqet të adresojë këto rreziqe sistemike, por vendet aspirante për në BE, si Maqedonia e Veriut, importojnë të njëjtat platforma pa ndikim rregullator ekuivalent, duke i bërë ato më të prekshme ndaj manipulimit dhe polarizimit.
Një realitet i përbashkët është bërë një çështje sigurie, jo thjesht një shqetësim mediatik. Kur shoqëritë nuk mund të bien dakord për faktet themelore, vendimmarrja demokratike, menaxhimi i krizave dhe debati publik fillojnë të shemben. BE-ja e trajton gjithnjë e më shumë integritetin e informacionit si pjesë të infrastrukturës së saj kritike demokratike.
Kërcënimet hibride nuk mbështeten më kryesisht në fuqinë ushtarake. Ato shfrytëzojnë platformat mediatike, algoritmet dhe operacionet e ndikimit në rrjet. Synimi i tyre kryesor është besimi – besimi në zgjedhje, gjykata, media, administratë publike dhe vetë sistemet demokratike. Objektivi është shpesh konfuzioni, lodhja dhe cinizmi në vend që të bindin qytetarët për një narrativë të vetme të rreme.
Sistemet algoritmike gjithashtu përshpejtojnë polarizimin dhe normalizojnë atë që mund ta quajmë politikë pas së vërtetës dhe pas turpit, ku zemërimi shpërblehet dhe llogaridhënia zvogëlohet. Ndërsa BE-ja përgjigjet përmes rregullimit sistemik, shoqëritë e Ballkanit Perëndimor i përthithin këto dinamika pa të njëjtat mbrojtje institucionale.
Mbyllja e hendekut të qëndrueshmërisë midis BE-së dhe Ballkanit Perëndimor nuk është opsionale – është një imperativ sigurie. Integriteti i informacionit duhet të qeveriset si pjesë e infrastrukturës demokratike, jo të trajtohet thjesht si një sfidë komunikimi.
Mbrojtja duhet të shkojë përtej reagimit ndaj gënjeshtrave individuale dhe drejt qeverisjes së sistemeve me qëllim. Qasja e BE-së përmes Aktit të Shërbimeve Dixhitale, Aktit të IA-së dhe Aktit të Lirisë së Medias pasqyron këtë ndryshim – duke u përqendruar në transparencë, llogaridhënie dhe zbutjen e rrezikut sistemik në vend që të ndjekë pjesë individuale të dezinformimit.
Standardet etike dhe ligjore po konvergojnë gjithnjë e më shumë rreth të drejtave të njeriut dhe demokracisë, siç pasqyrohet si në legjislacionin e BE-së ashtu edhe në Konventën e IA-së të Këshillit të Evropës. Qëllimi nuk është të ngadalësohet inovacioni, por të sigurohet që fuqia teknologjike të mos e tejkalojë mbikëqyrjen demokratike.
Së fundmi, liria dhe pluralizmi i medias mbeten mbrojtje thelbësore demokratike, veçanërisht në tregjet më të vogla dhe të brishta të medias, siç është Ballkani Perëndimor, ku presionet politike dhe ekonomike mund ta gërryejnë shpejt besimin e publikut.
Nëse BE-ja kërkon qëndrueshmëri të vërtetë demokratike, Ballkani Perëndimor nuk mund të trajtohet si një shtojcë. Ai duhet të integrohet plotësisht në të menduarit strategjik, politikat dhe mbrojtjet e Evropës. Një Evropë elastike është e pamundur pa një Ballkan Perëndimor elastik.
Ky artikull dhe transkripti i rafinuar u përgatitën nga autori me përsosje gjuhësore të ndihmuar nga inteligjenca artificiale dhe mbështetje editoriale. Përmbajtja mbetet plotësisht besnike ndaj fjalimit origjinal video. E gjithë përgjegjësia për interpretimin dhe publikimin i takon autorit.
Shikoni videon e plotë nga konferenca:
