Rreth 50.000 gra dhe vajza në botë u vranë gjatë vitit 2024 nga partnerët intimë ose anëtarët e familjes. Në konferencën rajonale në Kuvendin në Shkup u theksua se femicidi zakonisht nuk është një akt i papritur, por pika e fundit e një historie dhune, kërcënimesh, kontrolli dhe përndjekjeje, shenja që institucionet duhet t’i njohin para se të jetë tepër vonë.
Femicidi nuk është një tragjedi private familjare që fillon në çastin e vrasjes. Në shumë raste, aktit fatal i paraprijnë dhuna, kërcënimet, përndjekja, kontrolli i vazhdueshëm ose kontaktet e mëparshme të viktimës me institucionet. Pikërisht mënyra se si këto sinjale mund të njihen dhe të lidhen me njëra-tjetrën para se të jetë tepër vonë është një nga temat qendrore të Konferencës Rajonale për Femicidin në Evropën Juglindore, që mbahet më 28 dhe 29 shtator në Kuvendin e Maqedonisë së Veriut në Shkup, e organizuar nga Misioni i OSBE-së.
Përmasat e problemit janë globale. Sipas vlerësimeve më të fundit të UN Women dhe Zyrës së Kombeve të Bashkuara për Drogën dhe Krimin, rreth 83.000 gra dhe vajza u vranë qëllimisht në mbarë botën gjatë vitit 2024. Rreth 50.000 prej tyre, ose 60 për qind, u vranë nga partneri intim ose nga një anëtar tjetër i familjes. Kjo nënkupton mesatarisht 137 gra dhe vajza të vrara çdo ditë, pothuajse një në çdo dhjetë minuta.
Megjithatë, jo çdo vrasje e një gruaje klasifikohet automatikisht si femicid. Kombet e Bashkuara e lidhin këtë term me vrasjen e qëllimshme të një gruaje apo vajze me motivim të lidhur me gjininë, në kontekst të diskriminimit, raporteve të pabarabarta të pushtetit, stereotipeve gjinore ose normave të dëmshme shoqërore. Për këtë arsye, analizimi i rrethanave dhe mbledhja e të dhënave të krahasueshme janë vendimtare për të kuptuar përmasat reale të problemit.
Konferenca në Shkup ka mbledhur përfaqësues të parlamenteve, gjyqësorit, institucioneve shtetërore, organizatave ndërkombëtare dhe sektorit civil nga vendet e Evropës Juglindore. Në fokus janë përgjigjet ligjore dhe institucionale ndaj femicidit, mbikëqyrja parlamentare, hetimet, mekanizmat për monitorimin e rasteve dhe krijimi i të dhënave më të besueshme.
Shefi i Misionit të OSBE-së në Shkup, ambasadori Kilian Wahl, bëri të ditur se përmes mekanizmit “Femicide Watch” deri tani janë shqyrtuar 92 raste, prej të cilave 43 janë klasifikuar si femicid ose tentativë për femicid. Qasja synon që institucionet të mos e shohin secilin rast veçmas, por të rindërtojnë të gjithë zinxhirin e informacionit: çfarë shenjash paralajmëruese kanë ekzistuar, çfarë ka ditur policia, prokuroria, gjykatat apo shërbimet sociale dhe nëse ka pasur mundësi për ndërhyrje që nuk janë shfrytëzuar.
Misioni i OSBE-së në Shkup e prezantoi zhvillimin e “Femicide Watch” që në nëntor të vitit 2025 si mekanizmin e parë të koordinuar dhe multisektorial në vend për monitorimin dhe parandalimin e femicidit. Ky model e ndryshon pyetjen institucionale. Pas një vrasjeje nuk mjafton vetëm të përcaktohet se kush është autori dhe si do të dënohet. Duhet të analizohet edhe se çfarë mund të ishte bërë më herët për ta parandaluar krimin.
Maqedonia e Veriut tashmë ka një bazë të konsiderueshme ligjore për trajtimin e dhunës ndaj grave. Konventa e Stambollit u ratifikua në mars të vitit 2018 dhe hyri në fuqi më 1 korrik të po atij viti. Në vitin 2021 u miratua edhe Ligji për parandalimin dhe mbrojtjen nga dhuna ndaj grave dhe dhuna në familje, i cili parashikon një sistem të koordinuar për parandalim, mbrojtje dhe reagim institucional.
Por ekzistenca e ligjeve nuk garanton vetvetiu se një grua që ndodhet në rrezik të lartë do të mbrohet në kohë. Sfida kryesore mbetet hapësira ndërmjet normës juridike dhe zbatimit të saj: vlerësimi i rrezikut, shkëmbimi i shpejtë i informacionit ndërmjet institucioneve, respektimi i masave mbrojtëse, reagimi ndaj denoncimeve dhe përgjegjësia kur sistemi nuk funksionon.
Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e dimensionit rajonal. Vendet e Evropës Juglindore përballen me probleme të ngjashme, nga statistikat jo të plota dhe dallimet në klasifikimin e rasteve, deri te koordinimi i dobët institucional. Analizat e OSBE-së tregojnë se disa raste të rënda të femicidit në rajonin e gjerë evropian gjatë viteve të fundit kanë nxitur protesta publike dhe kërkesa për ndryshime ligjore e institucionale.
Prandaj, mesazhi kryesor i konferencës në Shkup shkon përtej dënimit më të ashpër pasi krimi tashmë është kryer. Sfida vendimtare është që sistemi të veprojë ndërsa gruaja është ende gjallë.
“Femicide Watch” mund të ketë vlerë vetëm nëse analiza e tragjedive të kaluara prodhon ndryshime konkrete në praktikën institucionale. Çdo mundësi e humbur për ndërhyrje duhet të shndërrohet në mësim për rastin e ardhshëm, jo vetëm në një numër tjetër në statistikën pas vrasjes.
