Urrejtja te ne nuk është e lindur – ajo është e dizajnuar në mënyrë sistemore, e sponsorizuar politikisht dhe e paguar shtrenjtë mbi kurrizin e qytetarëve.
Xhabir Deralla
Shoqëria në Maqedoninë e Veriut me dekada po jeton në një iluzion të rrezikshëm. Në letër, para përfaqësuesve të bashkësisë ndërkombëtare dhe në deklaratat e zbehta partiake, flitet për një „tregim të suksesshëm multietnik“. Por mjafton vetëm një shikim prapa fasadës së hollë proevropiane, për të parë një realitet krejtësisht tjetër. Institucionet, arsimi dhe sistemi politik janë thellësisht të segreguara, ndërsa diskriminimi sistemor është pjesë e përditshmërisë së errët të njerëzve, identiteti dhe përkatësia e të cilëve janë një barrë e rëndë që detyrohen ta mbajnë 24 orë në ditë, gjatë gjithë jetës, me gjenerata.
Kjo gjendje nuk është pasojë e ndonjë urrejtjeje të lindur mes qytetarëve. Siç do të thoshte i madhi Nelson Mandela – „Askush nuk ka lindur duke urryer tjetrin për shkak të ngjyrës së lëkurës, përkatësisë apo fesë së tij. Njerëzit duhet të mësojnë të urrejnë, dhe nëse mund të mësojnë të urrejnë, atëherë mund të mësohen edhe të duan, sepse dashuria vjen më natyrshëm në zemrën e njeriut sesa e kundërta e saj“.
Në rastin e kësaj shoqërie ballkanike (dhe nuk është e vetmja), jeta dhe politika ndalen te pika – njerëzit duhet të mësojnë të urrejnë. Diskriminimi etnik është produkt i drejtpërdrejtë i hipokrizisë sistemore të elitave politike „të moderuara“ dhe „demokratike“, e cila është lënda e parë djegëse për nacionalizmin toksik.
Burracakëria politike dhe akademizimi i realitetit
Hipokrizia fillon me gjuhën që përdorin politikanët. Me qëllim që të shmanget përballja me problemet reale të shoqërisë multikulturore dhe multietnike, establishmenti politik – duke përfshirë edhe opozitën proevropiane – fshihet pas termave sterilë dhe të akademizuar si „ndërkulturalizmi“. Kjo arratisje gjuhësore nuk është asgjë tjetër veçse burracakëri politike. Shmanget dialogu thelbësor për zgjidhjet sistemore lidhur me komunitetin shqiptar dhe zbatimin e detyrimeve të shtetit që dalin nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit, Kushtetuta dhe e drejta ndërkombëtare. E njëjta gjë vlen edhe për segregimin dhe margjinalizimin sistemor të komuniteteve më pak të numërta (romëve, turqve, boshnjakëve dhe të tjerëve). Bëhet gjithçka për të mos prishur zonën e rehatisë në të cilën prej brezash mbijetojnë elitat politike, akademike dhe të biznesit (oligarkike).
Edhe opozita, e cila dëshiron ta quajë veten proevropiane dhe progresive, shpesh lë një vakum të madh programor në këtë temë. Nga frika se retorika e hapur antinacionaliste do t’u sjellë humbje të votave të maqedonasve etnikë, ata heshtin në mënyrë kalkuluese përpara çështjeve kyçe të kësaj sfere. E njëjta diagnozë mund (dhe duhet) të vendoset edhe për shoqërinë civile (shpesh të financuar nga Perëndimi), akademinë, ekspertët, intelektualët dhe – në mënyrë të pashmangshme – mediat. Por, kjo heshtje konformiste e ka një çmim të lartë. Kur forcat qytetare dhe opozita progresive e braktisin terrenin ku debatohet dhe ku sillen zgjidhje konkrete për marrëdhëniet ndëretnike, etno-nacionalistët dalin në fushë të hapur.
Në atë vakum, matrica autoritare, nacionaliste dhe antiperëndimore ideologjiko-politike e pushtetit jo vetëm që e ka të lehtë, por i zgjidhen tërësisht duart për ta përdorur ndarjen etnike si levë kryesore për kapjen e shtetit. Pa një rezistencë të vërtetë, pushteti e zbaton lehtë dhe pandërprerë agjendën e tij radikale, duke e kthyer vendin në peng të mbijetesës së tij politike.
Ndryshimet kushtetuese: Të drejtat e njeriut si „tradhti kombëtare“
Dhe të mos harrojmë „elefantin në dhomë“. Hipokrizia sistemore zbulohet shumë lehtë edhe në raport me kornizën negociuese me BE-në dhe detyrimin për ndryshime kushtetuese.
Përfshirja e bullgarëve dhe komuniteteve të tjera në Kushtetutë është, në thelb, një çështje e respektimit të të drejtave themelore të njeriut dhe një përmirësim llogjik i karakterit multietnik të shoqërisë. Por, në vend që të trajtohet si një hap civilizues dhe vlerë e lartë evropiane, ky proces shtrembërohet me vetëdije dhe portretizohet si „tradhti kombëtare“ dhe kërcënim për identitetin, krenarinë, dinjitetin… Dhe nga të gjitha anët vijnë „pozicione“ dhe „vija të kuqe“ të llojllojshme.
Elitat politike – pushteti përmes propagandës agresive nacionaliste, dhe opozita përmes varianteve mbrojtëse të „vijave të kuqe“ dhe „krenarisë kombëtare“ – e fshinë plotësisht dimensionin e të drejtave të njeriut nga diskursi publik. Me këtë, ata vetëm dëshmojnë se të drejtat e komuniteteve etnike për ta nuk përfaqësojnë një standard demokratik, por ekskluzivisht një monedhë për kusuritje dhe për mbledhjen e pikëve të lira politike.
Pazar binacional në vend të integrimit
Për pushtetin aktual të udhëhequr nga VMRO-DPMNE dhe partnerët e saj të koalicionit – mes të cilëve janë përfshirë në mënyrë sistemore, por thelbësisht të margjinalizuara, subjektet politike shqiptare – multietniciteti është reduktuar në një pazar vulgar politik. Sistemi është transformuar në mënyrë perfide në një model binacional për ndarjen e plaçkës institucionale. Në atë pazar, shqiptarët po kthehen në një masë të dëgjueshme votuese, të cilëve pjesë-pjesë po u merren të drejtat themelore, ndërsa rajonet me popullsi dominuese shqiptare po lihen pas dore në mënyrë sistematike, duke u lënë të fundosen në varfëri dhe kaos infrastrukturor.
Për pushtetin, nacionalizmi toksik dhe shpesh i dhunshëm nuk përfaqëson një incident, por një model biznesi të përpunuar mirë dhe mjetin më efikas për mbajtjen e shtetit të kapur. Përmes ngrohjes së vazhdueshme të tensioneve ndëretnike, publiku shpërqendrohet me mjeshtëri nga korrupsioni galopant, rënia ekonomike dhe partizimi brutal i institucioneve në të gjitha nivelet. E pandëshkuar. Madje edhe e padukshme – e fshehur me manipulim dhe propagandë agresive mediatike.
Pasi të vendoset ky sistem i pandëshkueshmërisë, diskriminimi pashmangshmërisht derdhet edhe mbi maqedonasit etnikë, duke i kthyer ata në viktima të vetë elitës së tyre „patriotike“. Në këtë mulli sistemor, komunitetet më të vogla etnike gjenden në pozitën më të vështirë – plotësisht të padukshme dhe të shtrydhura mes çekiçit dhe kudhrit të dy blloqeve dominuese etno-politike.
Hipokrizia këtu arrin kulmin e saj absolut. Ndërsa liderët e partive të mëdha parlamentare recitojnë në mënyrë deklarative floskula për standardet evropiane, megafonët e tyre propagandistikë në terren përhapin në mënyrë agresive gjuhën e urrejtjes. Ndërkohë, institucionet heshturazi, por me efikasitet, e segregojnë shoqërinë – duke filluar nga objektet e ndara shkollore, e deri te hapësira publike dhe jeta kulturore.
Inkubator për kërcënime hibride
Nacionalizmi toksik – qoftë i hapur, i fshehur apo i heshtur – mirëmbahet me vetëdije nga politikanët vendas, me një çmim të lartë që sjell pasoja të rënda gjeopolitike. Në punën e saj shumëvjeçare, përmes monitorimeve dhe analizave, ekipet dhe bashkëpunëtorët e CIVIL-it vazhdimisht theksojnë se pikërisht kjo distancë etnike dhe polarizim i brendshëm krijojnë tokën më pjellore për operacionet e huaja hibride.
Kur shoqëria është thellësisht e fragmentuar, qytetarët jo vetëm që e humbin besimin e ndërsjellë, por fillojnë të urrejnë hapur njëri-tjetrin. Ky është një terren ideal për qendrat e pushtetit që zhvillojnë luftë kognitive, si brenda vendit, ashtu edhe kundër demokracisë në tërësi. Platformat e „Botës Serbe“ dhe propaganda ruse e kanë të frikshme sa të lehtë e kanë detyrën këtu – me përpjekje minimale arrijnë të paralizojnë çdo përpjekje për integrim evropian, paqe, stabilitet dhe prosperitet.
Siç e kam shkruar shumë herë deri më tani – nacionalizmi është arma më e lirë dhe më efikase për ta mbajtur Maqedoninë e Veriut në një gjendje paqëndrueshmërie dhe izolimi të përhershëm.
Angazhimi për në Bashkimin Evropian është i pamundur dhe i rremë pa një luftë të pakompromis, të qartë dhe të artikuluar publikisht për mbrojtjen e shoqërisë multietnike dhe çrrënjosjen e diskriminimit.
Iluzioni duhet të thyhet. Politika e heshtjes kalkuluese nga njëra anë, dhe nacionalizmi profiter nga ana tjetër, e çojnë shtetin drejt humnerës. Nuk ka të ardhme evropiane derisa elitat politike të mos mbledhin guximin të përballen me segregimin sistemor dhe derisa të kuptojnë se shoqëria multietnike nuk është një frazë politike për t’u bërë lajka ambasadorëve, por kushti kryesor për mbijetesën e shtetit.
