E hedhur poshtë nga institucionet ndërkombëtare, e ringjallur nga rrjetet propagandistike – jeta e gjatë e njërës prej gënjeshtrave më të dobishme të Kremlinit.
Xhabir Deralla
Ndërsa raketat dhe dronët rusë vazhdojnë të godasin qytetet ukrainase, një tjetër armë e njohur është rishfaqur në arsenalin e Kremlinit: pretendimi se Ukraina po zhvillon armë biologjike me mbështetje perëndimore.
Ky narrativ nuk është i ri. Prej vitesh ai qarkullon përmes deklaratave zyrtare ruse, mediave shtetërore, platformave proksi, rrjeteve konspirative dhe kanaleve proruse në Evropë dhe në Ballkanin Perëndimor. Në thelb, ky narrativ është krijuar për të shndërruar frikën, pasigurinë dhe mosbesimin në armë. Ai gjithashtu shërben për të justifikuar agresionin, për të mjegulluar përgjegjësinë dhe për të larguar vëmendjen nga krimet ruse.
Ukraina i ka hedhur poshtë vazhdimisht këto akuza si të pabaza, duke theksuar se vendi kurrë nuk ka zhvilluar, prodhuar apo grumbulluar armë biologjike dhe se bashkëpunimi i saj me partnerët ndërkombëtarë në fushën e biosigurisë është civil, i orientuar drejt shëndetit publik dhe plotësisht në përputhje me Konventën për Armët Biologjike dhe Toksike.
Në mënyrë ironike, ndërsa e akuzon Ukrainën për zhvillimin e armëve biologjike të ndaluara pa paraqitur prova, vetë Rusia është përballur me akuza të dokumentuara për përdorimin e agjentëve kimikë të ndaluar. Qeveritë perëndimore dhe organizatat ndërkombëtare kanë ngritur vazhdimisht shqetësime për përdorimin nga Rusia të kloropikrinës dhe agjentëve të tjerë për kontrollin e trazirave në fushëbetejë – gjetje që qëndrojnë në kontrast të fortë me pretendimet e pambështetura të Kremlinit për programet ukrainase të armëve biologjike.
Faktet janë shqyrtuar edhe më parë. Në vitin 2022, Rusia u thirr në nenin V të Konventës dhe detyroi një proces zyrtar konsultativ midis shteteve palë. Ukraina dhe partnerët e saj ofruan informacione për programet përkatëse të bashkëpunimit, objektivat e tyre dhe mekanizmat e zbatimit. Akuzat e Moskës nuk u konfirmuan. E njëjta çështje u ngrit edhe në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, ku Rusia nuk arriti të paraqesë prova në mbështetje të pretendimeve të saj.
Megjithatë, kjo histori vazhdon të kthehet. Sepse dezinformimi rus nuk varet nga provat. Ai varet nga përsëritja.
Këmbëngulja e narrativit për “biolaboratorët” ilustron një veçori të rëndësishme të luftës moderne informative. Qëllimi nuk është domosdoshmërisht të bindet audienca se një pretendim i rremë është i vërtetë. Përkundrazi, qëllimi është të krijohet mjaft pasiguri që faktet të bëhen të kontestueshme dhe përgjegjësia të mjegullohet. Në një mjedis të tillë, provat kanë më pak peshë se përsëritja.
Narrativi për “biolaboratorët” zakonisht fillon në kanalet zyrtare ruse: Ministria e Mbrojtjes, Ministria e Punëve të Jashtme, llogaritë e ambasadave, mediat e kontrolluara nga shteti dhe figurat pranë Kremlinit. Prej andej, ai kalon përmes RT-së, Sputnik-ut, TASS-it, kanaleve në Telegram, influencuesve periferikë, rrjeteve konspirative dhe mediave lokale proruse.
Në Evropë, ky narrativ shpesh qarkullon përmes ekosistemeve anti-perëndimore, anti-NATO, të ekstremit të djathtë dhe konspirative. Ballkani Perëndimor shpesh shërben njëkohësisht si laborator testimi dhe si platformë lansimi për narrativat e Kremlinit. Në rajon, gënjeshtra për “biolaboratorët” amplifikohet nga RT Balkan, Sputnik Serbia, hapësira më e gjerë mediatike në gjuhën serbe, kanalet në Telegram, faqet në Facebook dhe aktorët politikë që rregullisht e paraqesin Rusinë si viktimë të agresionit perëndimor. Gjithnjë e më shumë, ajo shtyhet edhe përmes rrjeteve të automatizuara ose gjysmë të automatizuara si Pravda / Portal Kombat. Këto kanale i ripaketojnë pretendimet zyrtare ruse në gjuhë rajonale, kontekst politik dhe pakënaqësi lokale, duke bërë që narrativat e Kremlinit të duken të njohura, vendore dhe “alternative”, e jo të huaja dhe të drejtuara nga shteti.
Roli i Pravda / Portal Kombat është veçanërisht i rëndësishëm. Ndryshe nga mediat tradicionale propagandistike, ky rrjet imiton portale lokale lajmesh dhe prodhon në masë përmbajtje pro-Kremlinit në gjuhë dhe rajone të ndryshme. Qëllimi i tij nuk është vetëm të arrijë drejtpërdrejt te lexuesit, por edhe të ngopë hapësirën informative online me narrativa të kërkueshme dhe të ripërdorshme – material që më pas mund të merret nga portale periferike, faqe të rrjeteve sociale, kanale në Telegram, madje edhe nga sisteme të inteligjencës artificiale.
Mekanizmi është i njohur. Laboratorët legjitimë të shëndetit publik bëhen “objekte të fshehta ushtarake”. Mbikëqyrja epidemiologjike bëhet “zhvillim i armëve biologjike”. Bashkëpunimi me BE-në ose me Shtetet e Bashkuara bëhet “provë” e kontrollit perëndimor. Faktet nuk mohohen gjithmonë drejtpërdrejt; ato nxirren nga konteksti, shtrembërohen dhe ripaketohen derisa t’i shërbejnë qëllimit propagandistik.
Kjo është luftë klasike informative. Qëllimi nuk është domosdoshmërisht t’i bindë të gjithë se Ukraina posedon armë biologjike. Qëllimi është të krijohen dyshim, konfuzion dhe mjegull ligjore, morale dhe informative. Në një mjedis të tillë, faktet bëhen të kontestueshme, përgjegjësia mjegullohet dhe agresioni bëhet më i lehtë për t’u justifikuar.
Pasi të krijohet kjo mjegull, veprimet e Rusisë mund të riformatohen. Bombardimi i qyteteve ukrainase bëhet “vetëmbrojtje”. Sulmet ndaj infrastrukturës civile bëhen “veprim parandalues”. Krimet e luftës zhduken pas kërcënimeve të fabrikuara dhe emergjencave të shpikura.
Kjo është arsyeja pse ky narrativ është i rrezikshëm. Ai është pjesë përbërëse e një sistemi shumë më të gjerë manipulimi. Kremlini është mbështetur vazhdimisht në narrativa të ngjashme: akuza për “nazistë në Kyiv”, pretendime se Ukraina sulmon civilët e vet, histori për autoritete kukull të kontrolluara nga Perëndimi, akuza për “bomba të pista” dhe sugjerime të përsëritura se Rusia nuk po pushton një shtet sovran, por thjesht “po mbrohet”. Këto narrativa ndryshojnë në përmbajtje, por i shërbejnë të njëjtit qëllim strategjik: të përmbysin rolet e viktimës dhe agresorit, të mjegullojnë përgjegjësinë dhe të sigurojnë mbulesë politike për luftën.
Gënjeshtra për “biolaboratorët” ka edhe një funksion më të gjerë ndërkombëtar. Ajo synon të minojë besimin në institucionet e shëndetit publik, bashkëpunimin ndërkombëtar, kërkimin shkencor dhe regjimet e kontrollit të armëve. Ajo e kthen biosigurinë në dyshim dhe transparencën në një komplot të supozuar.
Prandaj, përgjigjja nuk mund të ndalet te mohimet zyrtare. Detyra është të ekspozohet makineria pas gënjeshtrës: burimet zyrtare, mediat shtetërore, rrjetet proksi, amplifikuesit rajonalë dhe aktorët lokalë që e shndërrojnë propagandën në zhurmë politike. Rezistenca mediatike do të thotë të refuzosh trajtimin e të pavërtetave të fabrikuara si debat legjitim. Do të thotë të emërtosh gënjeshtrën, të ndjekësh rrugën e saj dhe të tregosh se cilit qëllim i shërben.
Megjithatë, dështimi nuk e ndal makinerinë propagandistike të Moskës. Në ekosistemin informativ të Kremlinit, një gënjeshtër e demantuar nuk braktiset. Ajo arkivohet, riciklohet dhe testohet përsëri – hap pas hapi, fazë pas faze, derisa të gjejë shtrirje të re.
Prandaj, kthimi i narrativit për “biolaboratorët” duhet të lexohet si sinjal. Rusia edhe një herë po përpiqet ta zhvendosë vëmendjen nga krimet e veta të luftës: sulmet ndaj civilëve, shkatërrimi i qyteteve ukrainase, shënjestrimi i infrastrukturës kritike dhe fakti i thjeshtë se, më shumë se katër vjet pas fillimit të pushtimit të saj të plotë “treditor”, ajo ende nuk mund ta justifikojë luftën e saj as në aspektin ligjor, as në atë moral.
Prandaj, verifikimi i izoluar i fakteve nuk mjafton. Sfida është më e madhe: të përballemi me vetë infrastrukturën e dezinformimit dhe të kuptojmë ndikimin e saj mbi shoqëritë, ekosistemet mediatike dhe qëndrueshmërinë demokratike.
Pas viteve të leximeve të gabuara të përsëritura, heshtjeve të leverdishme dhe verbërisë së qëllimshme, fjalori komod i diplomacisë dhe i shoqërisë civile të projektizuar nuk është më i mjaftueshëm. Fakteve duhet t’u lejohet të zëvendësojnë paqartësinë e sjellshme. Mediat dhe institucionet demokratike duhet të ndalojnë së trajtuari propagandën e koordinuar si thjesht edhe një “këndvështrim” tjetër.
Rusia nuk e përdor dezinformimin si dekor rreth luftës së saj. Ajo e përdor dezinformimin si pjesë të luftës. Dhe gënjeshtra për “biolaboratorët” është edhe një shembull se si Kremlini e shndërron të pavërtetën në strategji.
Shënim: Kjo analizë mbështetet në raportimin shumëvjeçar të autorit dhe në punën e Ekipit të Monitorimit të Kërcënimeve Hibride të CIVIL-it (CHTM), përfshirë edhe brifingjet e rregullta monitoruese mbi narrativat ruse dhe proruse të dezinformimit në Maqedoninë e Veriut, Ballkanin Perëndimor dhe Evropë.
