Pavarësisht nëse Haga do të sjellë lirim apo dënim, epilogu për liderët e UÇK-së nuk do të nënkuptojë fundin e procesit, por fillimin e tensioneve të reja, propagandës dhe operacioneve hibride në rajonin e Ballkanit Perëndimor.
Shkruan: Xhabir Deralla
Në bashkëpunim me Ekipin Analitik të CIVIL-it dhe bashkëpunëtorët ndërkombëtarë
Dhomat e Specializuara të Kosovës me seli në Hagë kanë caktuar shpalljen e aktgjykimit të shkallës së parë në gjykimin kundër ish-presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, dhe tre ish-komandantëve të tjerë të lartë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) për të mërkurën, 16 shtator 2026, në orën 10:00 sipas kohës së Evropës Qendrore.
Me këtë përfundon një nga proceset gjyqësore më të rëndësishme dhe më të ndërlikuara për krime lufte lidhur me konfliktin në Kosovë të viteve 1998–1999.
Krahas Thaçit, në bankën e të akuzuarve janë edhe ish-kryetarët e Kuvendit të Kosovës, Kadri Veseli dhe Jakup Krasniqi, si dhe ish-shefi i grupit parlamentar të Vetëvendosjes, Rexhep Selimi. Të katërt u arrestuan në nëntor të vitit 2020, pas së cilës Thaçi dha dorëheqje nga posti i kreut të shtetit.
Aktakuza i ngarkon ata për:
- Krime kundër njerëzimit: Përndjekje, burgosim, akte të tjera çnjerëzore, torturë, vrasje dhe zhdukje me forcë e personave.
- Krime lufte: Arrestim dhe ndalim i paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje.
Sipas prokurorisë, veprat janë kryer në të paktën 40 qendra ndalimi të UÇK-së në Kosovë dhe në veri të Shqipërisë ndaj personave që perceptoheshin si kundërshtarë, duke përfshirë pjesëtarë të komunitetit serb, rom dhe komuniteteve të tjera, si dhe shqiptarë të Kosovës të akuzuar për bashkëpunim me autoritetet serbe ose për mospajtim politik me UÇK-në. Prokurorët pretendojnë se të katërtit kanë vepruar si pjesë e një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale dhe mbajnë përgjegjësi komanduese.
Zyra e Prokurorit të Specializuar (ZPS) në fjalët përfundimtare në shkurt të vitit 2026 kërkoi dënim me burg prej 45 vitesh për secilin nga të katër të akuzuarit, duke arsyetuar se ata kishin kontroll të drejtpërdrejtë dhe përgjegjësi për përndjekjen e organizuar.
Ekipet e avokatëve mbrojtës kërkuan lirim të plotë për të gjithë të akuzuarit. Mbrojtja pretendoi se UÇK-ja nuk kishte një hierarki komanduese të centralizuar, se krimet nuk ishin pjesë e një politike zyrtare, por incidente të izoluara, dhe se Thaçi dhe të tjerët nuk kishin kontroll operativ mbi njësitë lokale në terren. Të gjithë të akuzuarit u deklaruan të pafajshëm.
Procesi gjyqësor nëpër shifra
Procesi gjyqësor filloi zyrtarisht më 3 prill 2023, ndërsa procedurat e provave përfunduan më 18 dhjetor 2025, pas së cilës në periudhën nga 9 deri më 18 shkurt 2026 u paraqitën fjalët përfundimtare të palëve.
Gjatë procedurës u dëgjuan gjithsej 134 dëshmitarë, prej të cilëve 125 të ftuar nga prokuroria, 7 nga mbrojtja dhe 2 nga përfaqësuesi ligjor i viktimave, ndërsa statusi i viktimës me të drejtë pjesëmarrjeje në procedurë iu njoh 156 personave.
Konteksti politik dhe shoqëror
Aktgjykimi i tribunalit special, i cili funksionon sipas ligjeve të Kosovës, por me staf gjyqësor dhe prokurorial ndërkombëtar dhe me seli në Hagë, mbart implikime të thella politike dhe emocionale në rajon.
Në Kosovë, gjykimi përballet me kritika të forta nga publiku dhe partitë e grupet politike, ku shumica e sheh UÇK-në si një lëvizje çlirimtare kundër represionit të regjimit të Sllobodan Millosheviqit, ndërsa gjykatën si një përpjekje për relativizimin e luftës. Nga ana tjetër, partnerët ndërkombëtarë dhe organizatat për të drejtat e njeriut theksojnë vazhdimisht se përgjegjësia për krime konkrete lufte dhe drejtësia për të gjitha viktimat civile janë kusht i domosdoshëm për sundimin e ligjit.
Shpallja e aktgjykimit të shkallës së parë për ish-presidentin Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi përfaqëson një pikë kthese juridike dhe politike me ndikim të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Kosovës dhe rajonit më të gjerë të Ballkanit Perëndimor.
Karakteri i pasojave varet kryesisht nga rezultati i aktgjykimit (dënues ose lirues), por disa procese strukturore do të vihen në lëvizje pavarësisht nga dënimet konkrete.
Ndikimi mbi ambientin e brendshëm politik në Kosovë
Në shoqërinë kosovare, lufta e UÇK-së ka statusin e themelit të shtetësisë. Një aktgjykim i mundshëm dënues, veçanërisht konfirmimi i tezës për “ndërmarrje të përbashkët kriminale” (NPK), do të shkaktonte një tronditje të thellë shoqërore dhe pakënaqësi. Kjo do të rriste presionin publik mbi institucionet dhe do të nxiste protesta masive kundër bashkësisë ndërkombëtare, e cila nga një pjesë e publikut do të perceptohej si e padrejtë ndaj viktimave të regjimit të Millosheviqit.
Partia Demokratike e Kosovës (PDK), themeluesit dhe liderët shumëvjeçarë të së cilës janë pikërisht Thaçi dhe Veseli, prej vitesh ndodhet në një proces transformimi politik. Një aktgjykim lirues do të nënkuptonte një kapital të madh politik për taborin opozitar dhe një valë të mundshme rikthimi të ish-strukturave të UÇK-së në politikën aktive. Ndërkaq, një aktgjykim dënues do t’i detyronte partitë opozitare ta mbyllnin përfundimisht atë kapitull dhe të ndërtonin një identitet të ri, të pasluftës.
Ndonëse Albin Kurti ka një histori si kundërshtari kryesor politik i Thaçit, megjithatë, nga pozita e pushtetit ai duhet të balancojë mes mbrojtjes së trashëgimisë së UÇK-së (ku bën pjesë edhe Selimi nga radhët e LVV-së) dhe përmbushjes së detyrimeve ndërkombëtare ndaj gjykatës. Përshkallëzimi i sentimentit anti-gjykatë do të testojë kapacitetin e Prishtinës për ruajtjen e stabilitetit institucional.
Ndikimi mbi dialogun Prishtinë – Beograd dhe marrëdhëniet ndëretnike
Procesi po ndiqet me vëmendje të madhe në Serbi, dhe aktgjykimi me siguri do të përdoret shumë intensivisht në komunikimin politik dhe publik në atë vend.
Në rast të një aktgjykimi dënues, Beogradi do ta përdorë atë si argument diplomatik se udhëheqja kosovare nga viti 1999 e këtej nuk ka legjitimitet moral dhe juridik, duke kërkuar lëshime shtesë nga Prishtina zyrtare, përfshirë kërkesat për komunitetin serb dhe Asociacionin e Komunave me Shumicë Serbe (AKS), por edhe për mohimin e shtetësisë së Kosovës në tërësi.
Në rast të një aktgjykimi lirues, autoritetet në Serbi do ta shpallin tribunalin si “instrument politik dhe të anshëm të Perëndimit”, gjë që do ta përforcojë edhe më tej retorikën nacionaliste.
Në të dyja rastet, si me aktgjykim dënues ashtu edhe lirues, do të vijë deri te një ngrirje e mëtejshme e procesit të normalizimit. Çdo vendim do të krijojë një ambient të pafavorshëm për kompromis. Bisedimet e ndërmjetësuara nga BE-ja mund të hyjnë në një fazë të re stagnimi, duke pasur parasysh se hapësira politike për lëshime në të dyja kryeqytetet do të ngushtohet maksimalisht.
Rreziqet e sigurisë dhe stabiliteti në veri të Kosovës
Pikat më të cenueshme mbeten veriu i Kosovës (Mitrovica e Veriut, Zveçani, Zubin Potoku, Leposaviqi) dhe enklavat në jug të Ibrit. Çdo reagim i ashpër ndaj aktgjykimit mund të shndërrohet në incidente sporadike, provokime ndëretnike ose bllokada.
Roli i KFOR-it dhe EULEX-it këtu do të jetë kyç. Siguria do të varet nga prania parandaluese e KFOR-it dhe forcave policore të Kosovës. Pritet shtim i patrullimeve rreth gjykatës, përfaqësive diplomatike dhe kufijve të ndjeshëm etnikë për të parandaluar derdhjen e zemërimit të rrugës në përleshje fizike.
Implikimet rajonale (Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria)
Në Shqipëri, ku kryeministri Edi Rama ka mbrojtur hapur tezën për padrejtësinë e procesit dhe ka mbrojtur pastërtinë e luftës së UÇK-së, do të provokohet një jehonë e fortë emocionale dhe politike. Një dënim do të ftohë marrëdhëniet e një pjese të elitës politike shqiptare me mekanizmat ndërkombëtarë të drejtësisë.
Në Maqedoninë e Veriut, si fqinj i drejtpërdrejtë me një komunitet të madh shqiptar, stabiliteti në vend është i lidhur ngushtë me proceset në Kosovë. Ndërsa rreziqet institucionale të sigurisë janë të kontrolluara, janë të mundshme valëzime politike mes partive nga blloku politik shqiptar, të cilat shpesh i përdorin mesazhet për të drejtat e ish-luftëtarëve për mobilizimin e trupit të tyre votues.
Marrëdhëniet me bashkësinë ndërkombëtare
Gjykata u formua nën presion të fortë nga SHBA-ja dhe Bashkimi Evropian me qëllim që të hiqet hipoteka e dyshimit e imponuar nga raporti i Dick Marty-t nga dhjetori i vitit 2010. Megjithatë, ai raport që në fillim u përball me kritika serioze për shkak të mbështetjes në burime anonime dhe dosje të inteligjencës nga Beogradi.
Pretendimet më sensacionale, ato për tregti të paligjshme me organe njerëzore në veri të Shqipërisë, nuk hynë fare në aktakuzë. Gjegjësisht, hetimi i pavarur i Task Forcës Hetimore Speciale (SITF) nuk gjeti mbështetje materiale për pretendime të tilla, pas së cilës fokusi u zhvendos ekskluzivisht te krimet e luftës, ndalimet e paligjshme dhe vrasjet. Vetë kryeprokurori, John Clint Williamson, në deklaratën zyrtare të korrikut 2014 nënvizoi:
“Lidhur me çështjen e nxjerrjes së organeve […] SITF deri më sot nuk ka gjetur prova bindëse që do të mbështesnin ngritjen e një aktakuze për këtë krim. Pragu i provave për ngritjen e një aktakuze është i lartë, dhe deri më sot nuk kemi siguruar prova që e përmbushin atë prag.”
Për shkak të këtij epilogu, një pjesë e publikut ndërkombëtar dhe rajonal me të drejtë e vlerësoi raportin e Marty-t si një pamflet politikisht shpërthyes me qëndrueshmëri të dobët mjekoligjore, i cili hodhi një njollë afatgjatë mbi UÇK-në para se të vërtetoheshin faktet.
Megjithatë, pavarësisht të gjitha sfidave, për Brukselin dhe Uashingtonin respektimi dhe pranimi paqësor i aktgjykimit përfaqëson një test kyç për pjekurinë institucionale të Kosovës dhe aspiratat e saj për integrim në Këshillin e Evropës, NATO dhe BE.
Nga ana tjetër, vakuumi politik dhe tensionet e shtuara hapin hapësirë për operacione të përforcuara hibride dhe fushata dezinformuese, kryesisht nga aktorë rusë, pro-rusë dhe anti-perëndimorë, që synojnë minimin e besimit në institucionet perëndimore dhe thellimin e hendekut mes popujve të Ballkanit.
Pesë kritikat kryesore ndërkombëtare për procedurën
Procedura para Dhomave të Specializuara të Kosovës (DHSK) në Hagë kundër Hashim Thaçit dhe anëtarëve të tjerë të Shtabit të Përgjithshëm të ish-UÇK-së është subjekt i një debati të vazhdueshëm mes teoricienëve juridikë ndërkombëtarë, odave të avokatëve dhe vëzhguesve të të drejtës ndërkombëtare penale.
Ndonëse institucioni u themelua me qëllim të sigurimit të izolimit nga presionet politike dhe frikësimi i dëshmitarëve, kritikat e ekspertëve përqendrohen rreth disa çështjeve strukturore, procedurale dhe doktrinare.
- Kohëzgjatja e paraburgimit dhe standardet e KEDNj-së (Neni 5)
Një nga kritikat më të ashpra nga organet juridike ndërkombëtare, duke përfshirë gjetjet në raportet e Komitetit për të Drejtat e Njeriut të Odës së Avokatëve të Anglisë dhe Uellsit (BHRC), ka të bëjë me paraburgimin jashtëzakonisht të gjatë para dhe gjatë gjykimit. Të akuzuarit kanë kaluar më shumë se pesë vjet në paraburgim në Hagë pa një aktgjykim të shkallës së parë. Ekspertët ndërkombëtarë theksojnë se refuzimi i kërkesave për lirim të përkohshëm (madje edhe nën garanci të rrepta nga shtete të treta) krijoi një situatë në të cilën paraburgimi u bë de facto rregull dhe jo përjashtim, gjë që hap dyshime serioze për pajtueshmërinë me Nenin 5(3) të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNj).
- Jotransparenca dhe përdorimi i tepruar i seancave të mbyllura
Mbrojtja e dëshmitarëve është argumenti qendror për zhvendosjen e gjykatës në Holandë, por mënyra se si ajo zbatohet ka shkaktuar kritika serioze për respektimin e parimit të publicitetit:
Seanca të mbyllura: Një pjesë e konsiderueshme e dëgjimit të dëshmitarëve kyç të prokurorisë u zhvillua prapa dyerve të mbyllura ose me redaktime (nxirje) të gjera të transkripteve dhe parashtresave.
Pasojat në besimin publik: Analistët ligjorë paralajmërojnë se gjykimi që zhvillohet larg syve të publikut rezulton në një “vakuum ligjor”. Publiku në Kosovë dhe rajon nuk ka qasje në prova, gjë që minon legjitimitetin e procesit dhe ushqen perceptimin për një drejtësi jotransparente ose të motivuar politikisht.
- Zbatimi i doktrinës për “Ndërmarrje të Përbashkët Kriminale” (Joint Criminal Enterprise – JCE)
Në të drejtën ndërkombëtare penale, doktrina e Ndërmarrjes së Përbashkët Kriminale (JCE), e zhvilluar kryesisht para Tribunalit Ndërkombëtar Kriminal për ish-Jugosllavinë (TNPJ), ka shkaktuar gjithmonë polemika. Në rastin e Thaçit dhe bashkëpunëtorëve, ekspertët vënë në dukje dy probleme:
Parimi i ligjshmërisë (Nullum crimen sine lege): Kritikët debatojnë nëse koncepti i JCE (veçanërisht kategoria e tretë e tij, JCE III, e cila presupozon përgjegjësi për pasoja të paparashikuara por të parashikueshme) ishte pjesë e të drejtës zakonore ndërkombëtare apo të drejtës kosovare në periudhën 1998–1999.
Fushë e gjerë përgjegjësie: Prokuroria e përdor këtë koncept për të kapërcyer hendekun mes komunikatave politike të Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së dhe krimeve konkrete në terren, gjë që sipas mbrojtjes dhe disa teoricienëve juridikë çon në një përgjegjësi penale tepër të gjerë për persona që nuk kishin kontroll faktik mbi njësitë autonome guerile.
- Çështja e “barazisë së armëve” (Equality of Arms)
Ekipet e avokatëve dhe monitoruesit e jashtëm ligjorë rregullisht kanë vënë në dukje çekuilibrueshmërinë strukturore mes burimeve të Zyrës së Prokurorit të Specializuar (ZPS) dhe ekipeve të mbrojtjes:
Vonesa në zbulimin e provave: Prokuroria në disa raste u përball me kritika për vonesa në zbulimin e materialeve shfajësuese (exculpatory evidence), duke e arsyetuar këtë me protokollet e sigurisë për mbrojtjen e burimeve.
Afatet kohore dhe qasja në arkiva: Mbrojtja u kufizua në mundësitë e saj për të kryer efektivisht hetime të pavarura në terren, veçanërisht për ngjarje më të vjetra se dy dekada e gjysmë, duke i pamundësuar qasjen e plotë në arkiva të caktuara shtetërore dhe ushtarake.
- Juridiksioni selektiv dhe izolimi institucional
Asimetria në aktakuza: Gjykata ka formalisht mandat mbi krimet e kryera nga ose kundër shtetasve të Kosovës/RS të Jugosllavisë, por fakti që të gjitha aktakuzat e deritanishme për krime lufte janë drejtuar ekskluzivisht ndaj pjesëtarëve të UÇK-së ka krijuar përshtypjen e një tribunali monoetnik. Teoricienët ndërkombëtarë vërejnë se edhe pse TNPJ-ja tashmë ka gjykuar për krimet e luftës të Serbisë, kjo asimetri praktike e vështirëson pranimin e gjykatës si një organ i paanshëm në sytë e shoqërisë kosovare.
Mungesa e mbikëqyrjes së pavarur të jashtme: Ndryshe nga mekanizmat e ngjashëm hibridë (si Departamenti për Krime Lufte në Gjykatën e BeH, i cili ishte subjekt i monitorimit nga OSBE), Dhomat e Specializuara të Kosovës funksionojnë me një rreth shumë të ngushtë të mbikëqyrjes së brendshme, ku ombudspersoni i gjykatës ka kompetenca rreptësisht të përcaktuara dhe të kufizuara.
Në përgjithësi, ekspertët ligjorë ndërkombëtarë nuk e kontestojnë faktin se krimet e luftës dhe sulmet ndaj civilëve duhet të ndëshkohen. Megjithatë, komuniteti i ekspertëve thotë se izolimi i tepërt i gjykatës, mbyllja e procedurave dhe kohëzgjatja e paraburgimit krijuan një precedent i cili testoi seriozisht kufijtë e së drejtës për një gjykim të drejtë.
Pse epilogu nga Haga do të instrumentalizohet pavarësisht aktgjykimit
Dhomat e Specializuara u ndërtuan në një vakuum juridik për të zgjidhur një problem politik, gjë që pothuajse garanton se pasojat politike do ta gëlltisin plotësisht vendimin gjyqësor.
Kur një gjykate i besohet detyra për të përcaktuar përgjegjësinë penale individuale në një shoqëri, narrativa thelbësore shtetndërtuese e së cilës është e lidhur drejtpërdrejt me po atë histori, aktgjykimi pushon së qeni një epilog juridik dhe bëhet lëndë e parë për çdo aktor politik me agjendë të vetën.
Shikoni vetëm simetrinë e kurthit, pavarësisht se në cilin drejtim do të bjerë çekiçi i gjykatës. Aktgjykimin lirues, kritikët nuk do ta pranojnë si dështim të prokurorisë për të përmbushur pragun e provave; Beogradi dhe Moska do ta paraqesin atë si mburojë politike perëndimore, “standarde të dyfishta” ose provë se gjykata gjithmonë ka qenë një farsë. Aktgjykimi dënues (veçanërisht ai që mbështetet fort në doktrinën e ndërmarrjes së përbashkët kriminale – NPK/JCE) do të shfrytëzohet me po të njëjtin ashpërsi: ose do të festohet në mediat shtetërore serbe si një verifikim prapaveprues i dhunës shtetërore nga epoka e Millosheviqit, ose në pjesë të publikut shqiptar do të përjetohet si një sulm neokolonial mbi legjitimitetin e vetë luftës çlirimtare.
Për Moskën, ky është një terren me kosto të ulët dhe fitim të lartë. Narrativat rajonale ruse nuk kanë nevojë të bindin askënd se politika serbe në vitet 1998–1999 ishte e drejtë; ato mbështeten mbi ekuivalencën morale dhe rraskapitjen institucionale. Çdo muaj që Dhomat e Specializuara e kalojnë prapa dyerve të mbyllura, duke debatuar për transkripte të nxira dhe paraburgime pesëvjeçare, ushqen tezën më të gjerë të Kremlinit se arkitektura demokratike dhe juridike e udhëhequr nga Perëndimi në Ballkan është hipokrite, e brishtë dhe thelbësisht e komprometuar. Kjo e kthen gjykatën, e dizajnuar për ta integruar Kosovën në rendin evropian, në një instrument që vetëm thekson statusin e saj liminal dhe të kontestuar.
Testi i vërtetë për institucionet kosovare në ditët në vijim nuk janë vetëm marrëdhëniet me publikun apo patrollat e sigurisë në urën e Ibrit. Është çështja nëse klasa politike mund ta trajtojë vendimin gjyqësor si një akt juridik, në vend të një referendumi ekzistencial për vetë Republikën. Sidoqoftë, polarizimi politik rajonal dhe mosbesimi i ndërsjellë në terren do të forcohen edhe më tej – pavarësisht nga ajo se çfarë saktësisht do të kumtojë Haga.
Ky artikull është përgatitur më 13 shtator 2026, bazuar në informacione të qasshme publikisht, dokumente gjyqësore dhe burime përkatëse profesionale. Qëndrimet dhe përgjegjësia për konstatimet e paraqitura u takojnë ekskluzivisht autorëve.
