Rrjetet sociale nuk kanë nevojë të na gënjejnë për të na shtrembëruar realitetin
Nikolla Spasov
Për ndikimin negativ të rrjeteve sociale është shkruar shumë. Flitet për varësinë ndaj telefonit, rënien e përqendrimit, nevojën për validim të vazhdueshëm, gjuhën e urrejtjes, lajmet e rreme…
Të gjitha këto probleme ekzistojnë, por ka edhe një mekanizëm tjetër që ka ndikim të jashtëzakonshëm në mënyrën se si sot e përjetojmë jetën tonë.
Fakti është ky.
Shpeshtësia me të cilën diçka na shfaqet në ekran nuk është e njëjtë me shpeshtësinë me të cilën ajo ekziston në realitet, por truri ynë nuk e bën këtë dallim. Në këtë mënyrë, rrjetet sociale e ndryshojnë perceptimin tonë për realitetin statistikor.
Ja disa shembuj të thjeshtë. Dikush ka humbur 50 kilogramë për gjashtë muaj. Historia mund të jetë plotësisht e vërtetë. Një tjetër, në moshën 22-vjeçare, ka krijuar një kompani me vlerë miliona, gjë që gjithashtu mund të jetë e vërtetë. Një i tretë, në moshën 28-vjeçare, tashmë ka disa apartamente, udhëton nëpër botë dhe thotë se ka arritur pavarësinë financiare.
Problemi nuk është se këto histori janë të rreme. Problemi është se ato janë përjashtime, ndërsa sistemi informativ përmes të cilit sot konsumojmë informacion na e paraqet përjashtimin si rregull.
Pikërisht këtu ndodh një nga mashtrimet më të mëdha të mjedisit modern informativ, edhe pse askush konkretisht nuk ka nevojë të na gënjejë.
Në jetën reale, rezultatet kanë një lloj shpërndarjeje normale. Nëse dhjetë mijë njerëz fillojnë të ushtrohen dhe të kujdesen për ushqimin, shumica dërrmuese do të arrijnë një rezultat mesatar. Disa do të humbin pesë kilogramë, të tjerë dhjetë, disa do të heqin dorë, ndërsa një numër i vogël do të bëjë një transformim spektakolar. Por pikërisht ato pak raste spektakolare kanë probabilitetin më të madh që të na dalin përpara syve.
Sa më e pazakontë të jetë diçka në jetën reale, aq më të dukshme e bëjnë rrjetet sociale.
Kjo nuk është ndonjë zbulim i ri. Edhe më parë, lajm do të ishte “njeriu kafshoi qenin”, jo “qeni kafshoi njeriun”. Por efekti i një lajmi të tillë para epokës së rrjeteve sociale nuk mund të krahasohet me atë që ndodh sot. Ekspozimi i vazhdueshëm ndaj historive të tilla, me çdo rrëshqitje në ekran, është problemi kryesor.
Psikologjia është e thjeshtë. Nëse diçka e shohim mjaftueshëm shpesh, fillojmë të ndiejmë se ajo ndodh shpesh. Sipas parimit se një gënjeshtër e përsëritur 100 herë bëhet e vërtetë, edhe një përjashtim i përsëritur 100 herë bëhet rregull.
Nëse çdo ditë shohim milionerë në të njëzetat, trupa të përsosur, karriera të jashtëzakonshme, udhëtime ekzotike dhe njerëz që e kanë ndryshuar jetën brenda gjashtë muajve, truri ynë gradualisht e zhvendos pikën e referencës për atë që konsiderojmë normale.
Para rrjeteve sociale, njerëzit kishin një grup reference shumë më të kufizuar. Zakonisht krahasoheshin me familjen, miqtë, kolegët, fqinjët dhe njerëzit nga mjedisi i tyre i afërt. Sigurisht që ekzistonin njerëz të famshëm, të pasur dhe jashtëzakonisht të suksesshëm, por ata kategorizoheshin qartë si të jashtëzakonshëm. Askush nuk e shihte Michael Jordanin dhe binte në depresion sepse nuk luante basketboll si ai. Vetë kultura na tregonte se po shihnim një përjashtim.
Sot kufiri është i paqartë, sepse grupi ynë i referencës përzgjidhet algoritmikisht.
Dhe algoritmi nuk ka asnjë arsye të na tregojë 26-vjeçarin që ka mbaruar universitetin, ka gjetur një punë të mirë, jeton me qira, shkon tri herë në javë në palestër, ka një marrëdhënie normale dhe kursen ngadalë për apartamentin e vet. Ai person ndoshta jeton një jetë krejtësisht të suksesshme sipas pothuajse çdo standardi historik, por jeta e tij është tepër normale për të gjeneruar ndërveprim.
Pikërisht këtu, mendoj, gjendet një nga burimet më pak të njohura të ankthit dhe pakënaqësisë që krijojnë rrjetet sociale. Nuk bëhet fjalë vetëm për zili. Bëhet fjalë për humbjen e pikës reale të referencës sipas së cilës vlerësojmë përparimin tonë.
Por rrjetet sociale nuk i kanë zhvendosur vetëm pritshmëritë tona për atë që duhet të arrijmë. Ato kanë zhvendosur edhe pritshmëritë tona për sa shpejt duhet ta arrijmë atë. Kanë krijuar një lloj ngjeshjeje të kohës së suksesit.
Nuk mjafton më të duash të jesh financiarisht i suksesshëm. Fillon të ndjesh se tashmë duhej të ishe i suksesshëm. Nuk mjafton të duash ta përmirësosh trupin tënd, por diku në nënvetëdije ekziston ideja se transformimi spektakolar duhet të ndodhë për tre muaj. Nuk mjafton të hapësh një kompani dhe ta zhvillosh gradualisht, sepse nëse pas dy vjetësh ende nuk ke arritur sukses të madh, lehtë mund të krijosh ndjesinë se, me sa duket, po bën diçka gabim.
Por jeta reale pothuajse kurrë nuk ka funksionuar kështu.
Si ndikon kjo tek të rinjtë?
Shpesh dëgjoj, dhe deri diku edhe vetë e mendoj, se të rinjtë sot janë të pamotivuar dhe dembelë. Por ndoshta kjo nuk është diagnoza e saktë.
Të rinjtë sot nuk janë më pak të motivuar. Ndoshta janë edhe më të motivuar, por janë më pak të durueshëm dhe kanë pika reference krejtësisht të zhvendosura për kohën që nevojitet për të arritur një fazë të caktuar zhvillimi.
Ambiciet e tyre ndoshta janë edhe më të mëdha se ato të brezave të mëparshëm. Ata duan një karrierë të suksesshme, biznesin e tyre, pavarësi financiare, një trup të shkëlqyer, udhëtime, apartament, një jetë interesante dhe liri. Problemi nuk është mungesa e dëshirës. Problemi është perceptimi i gabuar për kohën, përpjekjen dhe numrin e përpjekjeve të dështuara që normalisht qëndrojnë pas rezultateve të tilla.
Mendoj se po krijohet një cikël shumë i rrezikshëm: motivim i jashtëzakonshëm i krijuar nga shembujt spektakolarë që shohim, i ndjekur nga pritshmëri jorealiste për shpejtësinë e rezultatit. Dhe kjo është diçka që duhet theksuar vazhdimisht.
Megjithatë, do të ishte gabim të nxirrnim përfundimin se vetë fakti që shohim njerëz të jashtëzakonshëm dhe rezultate të jashtëzakonshme është diçka e keqe. Përkundrazi, pikërisht këtu rrjetet sociale kanë një nga anët e tyre më pozitive.
Imagjinoni një të ri që rritet në një mjedis të varfër ku askush nuk ka biznesin e vet, askush nuk ka studiuar në një universitet elitar dhe askush nuk ka bërë diçka që i kapërcen kufijtë e atij mjedisi. Para internetit, realiteti i tij mund t’i dërgonte shumë lehtë një mesazh të thjeshtë: “Njerëz si ne nuk bëjnë gjëra të tilla”, duke e dekurajuar atë të ri që të përpiqej të dilte përtej kufijve të mjedisit të vet.
Interneti mund t’i tregojë se po, bëjnë.
Një shembull i jashtëzakonshëm mund të hapë një horizont që më parë nuk ka ekzistuar fare. Mund të tregojë se diçka është e mundur, të motivojë, të japë një ide dhe të thyejë kufizimet e mjedisit lokal.
Prandaj, problemi nuk është se i shohim përjashtimet. Problemi është se e humbasim informacionin se ato janë përjashtime.
Ky është dallimi mes frymëzimit dhe ankthit.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye problemi më i madh i rrjeteve sociale nuk është se ato janë plot me njerëz të rremë, fotografi të rreme dhe suksese të sajuara. Ndaj tyre, të paktën gradualisht po zhvillojmë një mekanizëm mbrojtës. Shumë më vështirë mbrohemi nga diçka që është plotësisht e vërtetë, por statistikisht jopërfaqësuese.
Gënjeshtra më e rrezikshme e rrjeteve sociale nuk është fare gënjeshtër në kuptimin klasik.
Nikola Spasov është strateg komunikimi, studiues dhe konsulent politik.
Gënjeshtrat dhe dhuna mbrohen duke ua zënë frymën mediave të pavarura dhe organizatave të shoqërisë civile.
Jepni kontributin tuaj TANI.
