Parathënie | Zgjedhjet nuk janë demokratike sepse mbahen. Ato janë demokratike sepse u besohet.
Xhabir Deralla
Zgjedhjet ekzistojnë për qytetarët, jo anasjelltas. Ato nuk janë rituale të dizajnuara për të legjitimuar pushtetin, por instrumente demokratike përmes të cilave individët dhe komunitetet shprehin vullnetin e tyre të lirë, prioritetet dhe pritshmëritë. Në thelb, zgjedhjet janë një akt kolektiv i vetëvendosjes politike — një mekanizëm përmes të cilit qytetarët ia besojnë përkohësisht autoritetin, përcaktojnë drejtimin dhe e mbajnë pushtetin përgjegjës.
Ky kuptim vendos një detyrim të qartë mbi shtetin. Institucionet demokratike nuk kanë për detyrë vetëm të administrojnë zgjedhjet në mënyrë efikase, por të garantojnë që çdo votues dhe çdo votë të respektohet, të mbrohet dhe të pasqyrohet në mënyrë domethënëse në proces. Integriteti i zgjedhjeve nuk matet vetëm me procedura të rregullta, por me faktin nëse çdo qytetar mund të marrë pjesë lirshëm, pa frikë, presion apo manipulim, dhe me besimin se zgjedhja e tij ka peshë të barabartë. Kur ky detyrim përmbushet, zgjedhjet e përmbushin funksionin e tyre demokratik. Kur ai neglizhohet, zgjedhjet rrezikojnë të shkëputen nga vetë qytetarët që janë thirrur t’u shërbejnë.
Së fundi, zgjedhjet nuk fillojnë në Ditën e Zgjedhjeve — dhe nuk përfundojnë kur mbyllen qendrat e votimit.
Besimi si parakusht i zgjedhjeve demokratike
Zgjedhjet e lira, të ndershme dhe demokratike nuk mbështeten vetëm në procedura. Ato mbështeten, mbi të gjitha, në besim — besim në institucione, besim në rregulla, besim në informacion dhe besim në integritetin e rezultateve. Pa këtë besim, zgjedhjet rrezikojnë të shndërrohen në ushtrime formale — në një teatër — të zbrazura nga substanca demokratike, pavarësisht përputhshmërisë teknike me standardet ligjore apo procedurale.
Besimi nuk është çështje ndjenje apo preference politike. Ai është një kusht sistemik i prodhuar nga sjellja e qëndrueshme institucionale, zbatimi i barabartë i ligjit, vendimmarrja transparente, informacioni i besueshëm dhe mungesa e frikës, presionit apo detyrimit në pjesëmarrjen politike. Kur qytetarët besojnë se rregullat zgjedhore zbatohen në mënyrë të barabartë për të gjithë aktorët, se vota e tyre është e mbrojtur dhe se rezultatet pasqyrojnë një zgjedhje të vërtetë, zgjedhjet e përmbushin funksionin e tyre demokratik. Kur këto atribute të procesit mungojnë ose janë nën kërcënim, zgjedhjet degradojnë në një farsë procedurale.
Vitet e fundit, ky kusht ka ardhur nën një presion gjithnjë e më të madh. Proceset zgjedhore zhvillohen gjithnjë e më shpesh në mjedise të karakterizuara nga polarizim i thellë politik, erozion i pavarësisë së mediave, keqpërdorim i burimeve administrative, zbatim selektiv i legjislacionit dhe ndikimi në rritje i dezinformimit dhe operacioneve hibride — gjithnjë e më të fuqizuara përmes përdorimeve strategjike, ndonëse shpesh jo transparente, të inteligjencës artificiale. Këto presione nuk shfaqen gjithmonë si shkelje të hapura. Më shpesh, ato veprojnë përmes normalizimit të kushteve të pabarabarta, detyrimit informal dhe manipulimit të perceptimit.
Në këto rrethana, korrektësia procedurale në vetvete është e pamjaftueshme. Zgjedhjet mund të administrohen në mënyrë efikase dhe megjithatë të mos gëzojnë besimin e publikut. Legjitimiteti demokratik, për rrjedhojë, nuk mund të matet vetëm përmes përputhshmërisë me rregullat, por përmes faktit nëse proceset zgjedhore perceptohen dhe besohen nga qytetarët si të ndershme, gjithëpërfshirëse dhe të lira nga ndikimi i padrejtë. Në këtë kontekst, raportet e vëzhgimit zgjedhor kanë vënë gjithnjë e më shumë theks mbi korrektësinë administrative dhe procedurale të përgjithshme, duke i kushtuar më pak vëmendje vlerësimit të karakterit demokratik të procesit. Edhe pse këto vlerësime mund të jenë formalisht të sakta, reduktimi i zgjedhjeve në operacione administrative rrezikon të krijojë një “batanije administrative” që fsheh praktika thellësisht jodemokratike.
Vëzhgimi i zgjedhjeve luan një rol thelbësor në këtë kontekst. Ai nuk i zëvendëson institucionet, as nuk gjykon rezultatet politike. Përkundrazi, ai shërben si një mekanizëm mbrojtës demokratik — duke dokumentuar rreziqet, duke identifikuar modele shqetësuese dhe duke forcuar besimin publik përmes bërjes së procesit zgjedhor të dukshëm, të llogaridhënshëm dhe subjekt të shqyrtimit të pavarur.
Zgjedhjet nuk janë demokratike sepse mbahen. Ato janë demokratike sepse u besohet.
Vëzhgimi gjithëpërfshirës si përgjigje ndaj erozionit të besimit
Ndërtimi i besimit kërkon vite. Humbja e tij kërkon minuta. Besimi nuk mund të prodhohet artificialisht përmes manipulimit algoritmik apo fushatave të marrëdhënieve me publikun, edhe pse mund të shtrembërohet, të ridrejtohet ose të gërryhet nga kultura politike të detyrimit dhe nga operacione të qëndrueshme propagandistike.
Meqë besimi formësohet me kalimin e kohës, vëzhgimi i zgjedhjeve duhet të shtrihet përtej Ditës së Zgjedhjeve. Shumë nga shtrembërimet më të rëndësishme të integritetit zgjedhor ndodhin shumë përpara se votuesit të mbërrijnë në qendrat e votimit dhe vazhdojnë edhe pas shpalljes së rezultateve. Këto përfshijnë ndryshime legjislative të miratuara pranë zgjedhjeve, mjedise mediatike të pabalancuara, kufij të paqartë mes shtetit dhe partisë, si dhe presion të vazhdueshëm ndaj votuesve, punonjësve të administratës publike dhe konkurrentëve politikë.
CIVIL – Center for Freedom zbaton një model afatgjatë dhe gjithëpërfshirës të vëzhgimit zgjedhor pikërisht si përgjigje ndaj këtyre sfidave. Kjo qasje bazohet në kuptimin se integriteti zgjedhor është kumulativ dhe kontekstual. Ai nuk pasqyron vetëm atë që ndodh në Ditën e Zgjedhjeve, por mënyrën se si strukturohet, komunikohet dhe zbatohet konkurrenca politike gjatë gjithë ciklit zgjedhor.
Vëzhgimi gjithëpërfshirës është gjithashtu një përgjigje ndaj kërcënimeve hibride bashkëkohore. Zgjedhjet zhvillohen gjithnjë e më shumë brenda ekosistemeve informative të formësuara nga dezinformimi i koordinuar, operacionet e ndikimit të huaj dhe narrativa të amplifikuara algoritmikisht — të mbështetura nga inteligjenca artificiale — të dizajnuara për të polarizuar shoqëritë dhe për të minuar besimin në institucionet demokratike. Këto dinamika nuk mund të kapen në mënyrë adekuate përmes monitorimit afatshkurtër apo të fokusuar vetëm në ngjarje.
Duke i vëzhguar zgjedhjet si proces dhe jo si një ngjarje të vetme, metodologjia e CIVIL synon të identifikojë pabarazi strukturore, modele të përsëritura dhe dobësi sistemike. Kjo mundëson një vlerësim më të saktë nëse zgjedhjet ofrojnë një mundësi reale për zgjedhje të lirë politike dhe nëse kushtet për konkurrencë demokratike mbrohen në mënyrë efektive.
Korniza metodologjike dhe fazat e vëzhgimit
Gjetjet e paraqitura në raportet dhe analizat zgjedhore të CIVIL-it bazohen në një kornizë shumëfazore vëzhgimi që mbulon të gjithë ciklin zgjedhor.
CIVIL zhvillon monitorim afatgjatë të mjedisit politik, legjislativ dhe mediatik për të paktën dy muaj përpara fillimit zyrtar të fushatës zgjedhore. Kjo fazë përqendrohet në identifikimin e treguesve të hershëm të rrezikut, përfshirë ndryshimet në legjislacionin zgjedhor, përdorimin e burimeve publike për qëllime politike, sjelljen e mediave, retorikën publike dhe narrativat në zhvillim që mund të ndikojnë në perceptimin e votuesve.
Periudha zyrtare e fushatës zgjedhore, që zgjat tre javë përpara Ditës së Zgjedhjeve, vëzhgohet me vëmendje të veçantë ndaj sjelljes së fushatës, barazisë së mundësive ndërmjet garuesve, mbulimit mediatik, respektimit të lirive themelore dhe sjelljes së autoriteteve publike.
Në rastin e zgjedhjeve lokale që përfshijnë dy raunde votimi, CIVIL monitoron gjithashtu periudhën ndërmjet dy raundeve, një fazë e karakterizuar shpesh nga intensifikimi i presionit politik dhe transparencë e reduktuar.
Vëzhgimi i Ditës së Zgjedhjeve përfshin jo vetëm procedurat e votimit dhe numërimit, por edhe sjelljen e përgjithshme të aktorëve politikë dhe institucioneve, si dhe rastet e detyrimit dhe kategori të tjera parregullsish që ndodhin si rreth ashtu edhe përtej qendrave të votimit. Vëzhgimi shtrihet gjithashtu në ditët menjëherë para votimit, kur shpesh ndodhin stimuj të minutës së fundit, presione dhe shkelje.
Pas zgjedhjeve, CIVIL vazhdon monitorimin e periudhës paszgjedhore për të paktën dy javë, duke u përqendruar në mekanizmat e ankesave, reagimet institucionale, komunikimin publik dhe ndikimin më të gjerë të rezultateve zgjedhore mbi besimin publik dhe kohezionin shoqëror.
Një komponent integral i kësaj kornize është vëzhgimi i bazuar tek qytetarët. Gjatë gjithë periudhës së vëzhgimit, CIVIL merr informacion nga qytetarë, sinjalizues (whistleblowers), gazetarë, punonjës të administratës publike dhe individë të lidhur me partitë politike. Këto të dhëna shpesh vijnë përmes kanaleve joformale dhe konfidenciale, duke reflektuar njëkohësisht përgjegjësi qytetare dhe besim të kufizuar në mekanizmat ekzistues të mbrojtjes.
Informacioni i ofruar nga qytetarët trajtohet si një shtresë analitike brenda një procesi më të gjerë verifikimi. Të gjitha inputet trajtohen me konfidencialitet të rreptë dhe i nënshtrohen triangulimit përmes vëzhgimit në terren, monitorimit mediatik dhe burimeve shtesë të të dhënave. Kjo qasje forcon besueshmërinë metodologjike duke mbrojtur burimet dhe duke përforcuar përgjegjësinë etike.
Në këtë kuptim, besimi nuk është vetëm objekt vëzhgimi — ai është gjithashtu një kusht metodologjik. Pa besimin e qytetarëve, vëzhgimi gjithëpërfshirës do të ishte i pamundur. Pa vëzhgim, besimi do të mbetej pa një ankorë të pavarur.
Zgjedhjet nuk fillojnë në Ditën e Zgjedhjeve — dhe nuk përfundojnë kur mbyllen qendrat e votimit.
Bashkëpunimi me misionet dhe partnerët ndërkombëtarë
Vëzhgimi zgjedhor i CIVIL-it zhvillohet në përputhje me standardet ndërkombëtare dhe në dialog të vazhdueshëm me misionet dhe partnerët ndërkombëtarë. Njëkohësisht, ai mbështetet në një qasje metodologjike që thekson fleksibilitetin, gjithëpërfshirjen dhe përshtatshmërinë, duke i mundësuar praktikave të vëzhgimit të reagojnë në mënyrë efektive ndaj rrethanave lokale dhe specifikave kontekstuale.
Bashkëpunimi me misionet ndërkombëtare, veçanërisht me Zyrën për Institucione Demokratike dhe të Drejtat e Njeriut (ODIHR), përbën një element të rëndësishëm të kësaj kornize. Ky bashkëpunim bazohet në komplementaritet dhe jo në dyfishim. Vëzhgimi afatgjatë dhe i përqendruar tek qytetarët i CIVIL-it kontribuon me njohuri të rrënjosura në kontekstin lokal që pasurojnë vlerësimet më të gjera ndërkombëtare, ndërsa metodologjitë ndërkombëtare ofrojnë pika thelbësore reference për qëndrueshmëri, krahasueshmëri dhe besueshmëri.
Shkëmbimi i informacionit dhe harmonizimi metodologjik forcojnë ekosistemin e përgjithshëm të vëzhgimit zgjedhor dhe mbështesin një kuptim të përbashkët të rreziqeve, sfidave dhe praktikave të mira në kontekste të ndryshme zgjedhore.
Vëzhgimi qytetar si përgjegjësi demokratike
Në thelb, vëzhgimi i zgjedhjeve është një shprehje e përgjegjësisë demokratike. Demokracia nuk i përket ekskluzivisht institucioneve apo elitave politike; ajo varet nga angazhimi aktiv i qytetarëve që kërkojnë llogaridhënie dhe i rezistojnë normalizimit të abuzimit.
Në një epokë të karakterizuar nga regres demokratik, ndërhyrje të jashtme, dezinformim dhe erozion të besimit publik, vëzhgimi qytetar funksionon si një formë vetëmbrojtjeje demokratike. Ai përforcon transparencën, kundërshton normalizimin e abuzimit, i reziston manipulimit të perceptimit dhe ruan hapësirën për zgjedhje të vërtetë politike.
Raportet dhe analizat e CIVIL-it, së bashku me rekomandimet strategjike që rrjedhin nga kjo punë, paraqiten në këtë frymë. CIVIL nuk synon të zëvendësojë mekanizmat institucionalë, por t’i forcojë ata duke kontribuar në besimin publik, debatin e informuar dhe qëndrueshmërinë demokratike. Përmes monitorimit, kritikës konstruktive dhe propozimeve për përmirësim, CIVIL pozicionohet si aleat i institucioneve demokratike të përkushtuara ndaj sundimit të ligjit dhe frymës së demokracisë.
Në fund të fundit, demokracia nuk mbijeton përmes heshtjes apo formalizmit procedural, por përmes pjesëmarrjes, vigjilencës dhe gatishmërisë së qytetarëve për të mbrojtur parimet mbi të cilat mbështeten shoqëritë e lira.
Ky artikull është pjesë e botimit Democracy Navigator — Monitoring & Analysis: Zgjedhjet Lokale 2025 në Maqedoninë e Veriut: Mësime të Papërvetësuara. (Lidhje në anglisht)
Xhabir Deralla është gazetar, analist politik dhe i luftës hibride, si dhe udhëheqës i shoqërisë civile me bazë në Maqedoninë e Veriut. Ai shërben si President i CIVIL – Center for Freedom dhe Sekretar i Përgjithshëm i New European People’s Forum, dhe është bashkëthemelues i Defending Democracy Global Initiative. Puna e tij përqendrohet në integritetin zgjedhor, qeverisjen demokratike, dezinformimin dhe luftën hibride në Ballkanin Perëndimor dhe në mbarë Evropën.
